اعتبارسنجی استماع شهادت شهود در بستر فناوری‌های نوین؛ چالش‌ها و فرصت‌ها

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 استاد، گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه علامه طباطبائی، تهران، ایران

2 استاد، گروه حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران.

3 دانش‌آموختۀ کارشناسی ارشد حقوق جزا و جرم شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران.

چکیده

شهادت حضوری در دادگاه، به‌عنوان یکی از ادلۀ اثبات دعوا، جایگاهی ممتاز در نظام دادرسی کیفری دارد. با این ‌حال، همراستا با پیشرفت‌های فزاینده در حوزۀ فناوری و تحولات الکترونیکی، اخذ شهادت در بستر فناوری‌های نوین به یکی از مباحث چالش‌برانگیز حقوق کیفری تبدیل شده است. از این‌رو، با وجود پذیرش برخی مصادیق این نوع شهادت در قوانین کیفری، اعتبار حقوقی آن به‌عنوان دلیل اصلی در فرایند رسیدگی قضایی، همچنان محل تردید است. بر همین اساس، پژوهش حاضر با روش توصیفی-تحلیلی و با هدف اعتبارسنجی کاربست فناوری‌های نوین در اخذ شهادت شهود، به تبیین مهم‌ترین دستاوردها و چالش‌های آن پرداخته و شرایطی را که می‌تواند مبنای مشروعیت و پذیرش چنین شهادت‌هایی قرار گیرد، بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که اخذ شهادت از طریق بسترهای فناورانه، دستاوردهایی نظیر «حمایت مؤثر از شهود در برخی جرایم خاص»، «تسریع در روند رسیدگی» و «کاهش هزینه‌ها و ماندگاری اطلاعات» را به‌همراه دارد. با این ‌حال، این شیوه با چالش‌هایی همچون «تضعیف نقش شهادت حضوری»، «احتمال تضییع حق متهم در بهره‌مندی از دادرسی شفاهی و ترافعی» و «محدودیت‌های ناشی از فضای دادگاه و زیرساخت‌های فنی» مواجه است. با وجود این، می‌توان از طریق تدوین سیاست‌های منسجم و رعایت الزامات آیینی و فنی، آثار منفی این چالش‌ها را تا حد زیادی کنترل کرد. در نهایت، پژوهش نتیجه می‌گیرد که اخذ شهادت در بستر فناوری‌های نوین، درصورتی‌که شرایطی مانند «تعذر حضور فیزیکی شاهد در جلسۀ دادگاه» و «انتساب‌پذیری شهادت به شخص شاهد» احراز شود، از مشروعیت و اعتبار حقوقی برخوردار است و می‌تواند به‌عنوان دلیل در فرایند رسیدگی کیفری مورد استناد قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

موضوعات

عنوان مقاله [English]

Validation of Witness Testimony Hearing in the Context of Modern Technologies; Challenges and Opportunities

نویسندگان [English]

  • Hasanali Moazenzadegan 1
  • Nasrin Mehra 2
  • Morteza Rasteh 3
1 Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, University of Allameh Tabatabai, Tehran, Iran.
2 Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law, Shahid Beheshti University, Tehran, Iran.
3 MA. in Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Chalous Branch, Islamic Azad University, Chalous, Iran.
چکیده [English]

In-person testimony in court holds a prominent position among the means of proof in criminal proceedings. However, in light of the growing advancements in technology and ongoing digital transformation, the use of modern technological platforms for taking or receiving witness testimony has emerged as a complex and controversial issue in criminal law. Despite the partial recognition of certain forms of remote testimony in existing criminal statutes, its legal validity as a primary evidentiary method in judicial proceedings remains uncertain. Accordingly, the present study—using a descriptive–analytical approach—aims to assess the evidentiary credibility and normative legitimacy of technologically enabled witness testimony. It explores the key advantages and challenges of this method and examines the legal and procedural conditions necessary for its admissibility. The findings of the research suggest that receiving testimony through digital means may offer benefits such as enhanced protection for witnesses in certain sensitive categories of offences, increased procedural efficiency, and reduced costs accompanied by improved data retention. Nonetheless, this method raises serious concerns, including the erosion of the role of in-court testimony, the potential infringement of the defendant’s right to a face-to-face and adversarial hearing, and limitations arising from courtroom logistics and technical infrastructure. Despite these concerns, the negative impacts may be mitigated by formulating coherent legal policies and strict adherence to procedural and technological safeguards. Ultimately, the study concludes that technologically facilitated testimony—where certain conditions, such as the impossibility of the witness’s physical attendance and the reliable attribution of the testimony to the witness, are satisfied—enjoys legal legitimacy and may be admitted as valid evidence in criminal proceedings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Right to Confrontation
  • Electronic Proceedings
  • Witness Testimony
  • Emerging Technologies
  • Video Conference

مراجع

  1. منابع

    الف) فارسی

    1. آقابابائی طاقانکی، عظیم؛ کردعلیوند، روح‌الدین (1403). دادرسی عادلانه در چنبرۀ مدیریت‌گرایی دیجیتالِ سامانۀ کیفری. حقوق فناوری‌های نوین، 5(9)، 169-184.
    2. ایزدی‌فرد، علی‌اکبر؛ یاری، الیاس؛ پاکزاد، مهرداد؛ طالقان غفاری، مهدی (1401). امکان‌سنجی دادرسی علنی در فضای مجازی. پژوهشنامۀ حقوق اسلامی، 23(3)، 461-482.
    3. حسن‌زاده، مهدی (1391). اثر تعذر حضور شاهد برای ادای گواهی. حقوق اسلامی، 9(35)، 95-111.
    4. حیدری، الهام (1400). مؤلفه‌های مؤثر در ارزیابی اصل مهلت معقول در دادرسی کیفری (با نگاه بر رویۀ قضایی دیوان اروپایی حقوق بشر). پژوهش تطبیقی حقوق اسلام و غرب، 8(4)، 149-182.
    5. خالقی، علی (1403). آیین دادرسی کیفری. ج 1، چ چهل‌وهشتم، تهران: شهر دانش.
    6. خالقی، علی (1400). نکته‌ها در قانون آیین دادرسی کیفری. چ هفدهم، تهران: شهر دانش.
    7. خالقی، علی (1383). علنی بودن دادرسی در پرتو اسناد بین‌المللی و حقوق داخلی. پژوهش‌های حقوقی، 3(5)، 29-49.
    8. خبرگزاری ایسنا (1401). برگزاری ۲۲۵ هزار جلسۀ دادرسی الکترونیک در سال گذشته. قابل‌ دسترسی در: https://www.isna.ir/news/1401040502727] آخرین مشاهده: 1 شهریور 1403[.
    9. خبرگزاری صداوسیما (1402). برگزاری بیش از ۵۱۷ هزار دادرسی الکترونیک در سال گذشته. قابل‌ دسترسی در: https://www.iribnews.ir/fa/news/3845048] آخرین مشاهده: 1 شهریور 1403[.
    10. خبرگزاری میزان (1395). برگزاری دادگاه به‌صورت ویدئوکنفراس برای اولین بار در کشور. قابل ‌دسترسی در: https://www.mizanonline.ir/fa/news/180465] آخرین مشاهده: 1 شهریور 1403[.
    11. خدادی، ابوالقاسم؛ خالدی، علی (1395). شهادت از راه دور (تحلیل مادۀ 186 قانون مجازات اسلامی. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 4(7)، 33-56.
    12. عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین بن علی (1430ق). الروضه البهیه فی شرح اللمعه الدمشقیه. ج 1، چ اول، قم: دارالعلم.
    13. عظیم‌زاده، شادی (1400). کمک حافظۀ آیین دادرسی کیفری. ج 2، چ پانزدهم، تهران: دوراندیشان.
    14. طوسی، محمد بن حسن (1407ق). تهذیب الأحکام. ج 6، چ چهارم، تهران: دارالکتب العلمیه.
    15. طهماسبی، جواد (1398). آیین دادرسی کیفری. ج 2، چ چهارم، تهران: میزان.
    16. غلاملو، جمشید (1402). محکومیت بی‌گناهان؛ رویکرد میان‌رشته‌ای به ادلۀ اثبات کیفری. چ چهارم، تهران، انتشارات دانشگاه تهران.
    17. فلاح، محمدرضا؛ دهقانی، مجید؛ هاشمی، سید جعفر (1401). تعارض ادلۀ سنتی و الکترونیکی. جامعه‌شناسی سیاسی ایران، 5(11)، 3362 -3389.
    18. مصدق، محمد (1402). آیین دادرسی کیفری. ج 3، چ اول، تهران: جنگل.
    19. ملکی، محمدامین؛ کشاورز، علی؛ عسگری، علیرضا (1400). احراز تعذر و تعسر شاهد اصل؛ قاعده‌گزینی شرط پذیرش شهادت بر شهادت. مبانی فقهی حقوق اسلامی، 14(27)، 1-25.
    20. مؤذن‌زادگان، حسنعلی؛ اختری، عباس (1397). بررسی رویکرد قانون آیین دادرسی کیفری به حقوق شاهد و مطلع در مرحلۀ تحقیقات مقدماتی و میزان انطلاق آن با اسناد بین‌المللی منطقه‌ای. پژوهش‌های حقوق جزا و جرم‌شناسی، 6(12)، 99-123.
    21. موذن‌زادگان، حسنعلی؛ سلیمان دهکردی، الهام؛ یوشی، مهشید (1394). حفظ صحت و استنادپذیری ادلۀ الکترونیک با استفاده از بیومتریک و رمزنگاری. پژوهش حقوق کیفری، 4(1)، 69-97.
    22. مؤذن‌زادگان، حسنعلی؛ عابدی نیستانک، امیرحسین (1402). امکان‌سنجی اقدامات بازپرس در فرایند دادرسی الکترونیکی. مجلۀ حقوقی دادگستری، 87(123)، 267-292.
    23. مؤذن‌زادگان، حسنعلی؛ مولابیگی، علی (1400). بررسی حقوقی- فقهی شهادت از راه دور با نگاهی به دیدگاه دادگاه کیفری یک استان تهران. دیدگاه‌های حقوق قضایی، 26(94)، 223-249.
    24. مهاجری، علی (1402). آیین رسیدگی در دادسرا. ج 1، چ دوازدهم، تهران: فکرسازان.
    25. نجفلو، رضا (1401). شهادت در دعاوی. چ دوم، تهران: دادگستر.
    26. نجفی، محمدحسن بن باقر (1404ق). جواهرالکلام فی شرح شرایع الاسلام. ج 41، چ هفتم، بیروت: دارالاحیاءالتراث العربی.
    27. واحد خبر مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوة قضاییه «مافا» (1403الف). ۹۲درصد دادرسی‌ها در تهران به‌صورت الکترونیک برگزار می‌شود، قابل‌دسترسی در: https://mafa.eadl.ir/news/205742 ]آخرین مشاهده: 5 شهریور 1403[.
    28. واحد خبر مرکز آمار و فناوری اطلاعات قوة قضاییه «مافا» (1403ب). رسیدگی‌های قضایی باید به شکل الکترونیک و هوشمندانه باشد، قابل‌دسترسی در: https://mafa.eadl.ir/news/544 ]آخرین مشاهده: 5 شهریور 1403[.
    29. وجدانی، اسماعیل؛ محمدی، سام؛ حسینی مقدم، سیدحسن (1403). اصل تناظر در دادرسی الکترونیکی با نگاه به حقوق آمریکا. مطالعات فقه اقتصادی، 6(5)، 939-956.
    30. هادی‌تبار، اسماعیل؛ یعقوبی گلوردی، محمدکاظم (1402). ادلۀ اثبات الکترونیکی در دادرسی‌های کیفری در نظام حقوقی ایران. فقه جزای تطبیقی، 3(1)، 113-123.

    ب) انگلیسی

    1. Bellone, E. (2013). Private Attorney-Client Communications and the Effect of Videoconferencing in the Courtroom”, Journal of International Commercial Law and Technology, 8(1), 24-48.
    2. Bentham, J. (1838). The Works of Jeremy Bentham, 7 (Introductory View of the Rationale of Judicial Evidence), Edinburgh: William Tait.
    3. Biasiotti, M. (2018). Present and Future of the Exchange of Electronic Evidence in Europe. London: Springer.
    4. Fielding, N.; Braun, S. & Hieke, G. (2020). Video Enabled Justice Evaluation. Sussex Police & Crime Commissioner & University of Surrey, Final Report Version 11.
    5. Jaconelli, J. (2002). Open Justice: A Critique of the Public Trial. New York: Oxford University Press.
    6. Magner, E. (1995). The Best Evidence - Oral Testimony or Documentary Proof?. UNSW Law Journal, 18(1), 67-94.
    7. New South Wales Department of Justice (2012). Supporting Victims and Witnesses of Crime Through the Court, Process, (Justice Journey Court Preparation Guide). Sydney: Victims Services.
    8. Nguyen, D. & Canny, J. (2009). More than Face-to-Face: Empathy Effects of Video Framing. Proceedings of the 27th International Conference on Human Factors in Computing Systems, Boston.
    9. Rowden, E. & Wallace, A. (2019). Performing Expertise: The Design of Audiovisual Links and the Construction of the Remote Expert Witness in Court, Social & Legal Studies, 28(5), 698–718.
    10. Sanders, A. (2021). Video-Hearings in Europe Before, During and After the COVID-19 Pandemic. International Journal for Court Administration, 12(2), 1-21.
    11. Simonson, J. (2014). The Criminal Court Audience in a Post-Trial World. Harvard Law Review. 127(8), 2173-2232.
    12. Turner, J. (2021), Remote Criminal Justice, Texas Tech Law Review, 53(2), 197-271.
    13. Zanoni, L.; Bochenek, A. & Freitas, V.D. (2020). International Survey of the Judiciary System: COVID 19 Pandemic. Virginia: International Association for Court Administration.

    ج) احکام و گزارش‌ها

    1. Al-Khawaja & Tahery v. The United Kingdom, ECtHR (No.26766/05), 2009.
    2. Aloeboetoe v. Suriname, IACtHR (Series C, No.15), 1993.
    3. Idalov v. Russia, ECtHR (No.5826/03),
    4. Jussila v. Finland, ECtHR (No.73053/01), 2006.
    5. Kostovski v. The Netherlands, ECtHR (No.11454/85), 1989.
    6. Maryland v. Craig, Supreme Court of the United States (No.89-478), 1990.
    7. McFarlane v. Ireland, ECtHR (No.3133/06),
    8. Mirilashvili v. Russia, ECtHR (No.6293/04), 2008.
    9. Van Mechelen et al. The Netherlands, ECtHR (No.21363/93), 1997.
    10. General Comment, No.32, HRC (U.N.Doc. No.CCPR/C/GC/32), 2007.
    11. Resolution on the Right to Recourse and Fair Trial, ACHPR (Res.4XI/92), 1992.
    12. Second Report on the Situation of Human Rights in Colombia, IACmHR (OEA/Ser. L/V/II.84, Doc.39 rev), 1993.

     

مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی
دوره 55، شماره 1
خرداد 1404
صفحه 141-111

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار