جایگاه جرایم متلازم در نظام تعدد جرم در حقوق کیفری ایران

نوع مقاله : علمی - پژوهشی

نویسندگان

1 دانشیار گروه حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه شیراز، شیراز، ایران.

2 استادیار گروه حقوق، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه آیت‌الله بروجردی (ره)، بروجرد، ایران.

چکیده

گاهی میان جرایم متعددی که مجرم تا پیش از صدور حکم قطعی مرتکب آنها می‌شود، روابط بسیار پیچیده‌ای برقرار است؛ به‌گونه‌ای که تشخیص اینکه در آن موارد کدام قاعدۀ تعدد جرم باید اعمال شود، آسان نبوده، محل اختلاف علمای حقوق و مراجع قضایی شده است. چنین شرایطی، گاهی ناشی از ارتباط ناگسستنی دو یا چند جرم ارتکابی در عمل است که در این مقاله از آن به «جرایم متلازم» تعبیر می‌شود. در نظام تعدد جرم در حقوق کیفری ایران، جایگاه جرایم متلازم، یعنی جرایمی که حسب واقعیت پروندۀ قضایی -و نه صرفاً بر اساس تحلیل نظری- لازم و ملزوم یکدیگرند، روشن نیست و این وضعیت بیش از همه ناشی از سکوت قانون است. تحقیق حاضر با اتخاذ روش توصیفی تحلیلی، به بررسی جایگاه جرایم متلازم در نظریه‌های حقوقی، قوانین جزایی و رویۀ قضایی پرداخته و به این نتیجه رسیده است که از میان نظریه‌های حقوقی و دیدگاه‌های قضایی موجود، نظریۀ «کفایت کیفر جرم اصلی» از قوت و استحکام بیشتری برخوردار است و می‌تواند به‌عنوان مبنای مناسبی برای صدور احکام کیفری عادلانه و سیاستگذاری‌های جزایی جدید مورد توجه قرار گیرد.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Position of Correlative Crimes in the System of Multiplicity of Crimes in Iranian Criminal Law

نویسندگان [English]

  • Fazlollah Forughi 1
  • Javad Riahi 2
1 Associate Professor, Department of Criminal Law and Criminology, Faculty of Law and Political Science, Shiraz University, Shiraz, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Law, Faculty of Humanities, Ayatollah Broujerdi University, Broujerd. Iran.
چکیده [English]

Sometimes, it is not difficult to determine the criminal sentence for multiple crimes that the offender commits before definite sentence. However, in most cases, there are such complex relationships between the committed crimes that it is not easy to determine which rule of multiplicity of crime should be applied, leading to disagreements among legal scholars and judicial authorities. Such conditions sometimes arise from the inseparable connection of two or more committed crimes in practice, which is referred to in this article as "correlative crimes". In the system of multiplicity of crimes in Iranian criminal law, the position of correlative crimes, meaning crimes that are interdependent based on the reality of the judicial case - and not merely based on a mental conception - and according to what has actually occurred, the commission of one necessarily entails the other, is not clear, and this situation is primarily due to the silence of the law. This article, using a descriptive-analytical method, examines the position of correlative crimes in legal theories, criminal laws, and judicial practices and concludes that among the existing legal theories and judicial viewpoints, the theory of "sufficiency of punishment for the main crime" has more strength and solidity and can be considered as a suitable basis for fair criminal sentencing and new criminal policy-makings.

کلیدواژه‌ها [English]

  • multiplicity of crime
  • correlative crimes
  • mental multiplicity
  • actual multiplicity
  • sufficiency of punishment for the main crime

مراجع

  1. منابع

    الف) فارسی

    1. احمدی­ابهری، سیدمحمدعلی (1377). اسلام و دفاع اجتماعی. چ اول. قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزۀ علمیۀ قم.
    2. احمدی، ابراهیم (1391). فلسفۀ تشریع جرایم حدی. ماهنامۀ دادرسی، (95)، 39-51.
    3. اردبیلی، محمدعلی (1402). حقوق جزای عمومی. ج 3، چ بیست و هفتم، تهران: میزان.
    4. اردبیلی، محمدعلی (1393). نقد و بررسی تعدد معنوی جرم تهدید از طریق مزاحمت تلفنی. فصلنامۀ رأی، 3(7)، 17-28.
    5. استفانی، گاستون؛ لواسور، ژرژ؛ بولوک، برنار (1383). حقوق جزای عمومی. ج 2، ترجمۀ حسن دادبان، چ دوم، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.
    6. الهام، غلامحسین و برهانی، محسن (1403). درآمدی بر حقوق جزای عمومی واکنش در برابر جرم. ج 2، چ هفتم، تهران، میزان.
    7. باهری، محمد (1400). نگرشی بر حقوق جزای عمومی. چ ششم. تهران: مجد.
    8. بسامی، مسعود (1399). تحلیل وضعیت مقدمه بودن جرمی برای جرم دیگر در حقوق کیفری ایران. فصلنامۀ پژوهش حقوق کیفری، 9(33)، 81-102.
    9. بشیریه، تهمورث و بشیریه، بزرگمهر (1394). قابلیت تعیین مجازات برای جرم مقدمه (بررسی موردی در جرایم مقدماتی برای کلاه‌برداری). فصلنامۀ رأی، 4(11)، 53-58.
    10. توجهی، عبدالعلی (1389). جزوۀ حقوق جزای اختصاصی، قم: مرکز تخصصی حقوق و قضای اسلامی.
    11. جعفری، مجتبی (1392). تعدد جرم و آثار آن در قانون جدید مجازات اسلامی (مصوب 1392). فصلنامۀ پژوهش حقوق کیفری، 2(5)، 175-196.
    12. حاجی‌ده‌آبادی، احمد (1401). قواعد فقه جزایی. چ ششم، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    13. حسینی، سیدرضا (1392). بررسی تحولات قاعده تعدد جرم در قوانین کیفری ایران با رویکرد به قانون مجازات اسلامی. ماهنامۀ دادرسی، (99)، 17-23.
    14. حیدری، علی‌مراد (1396). حقوق جزای عمومی بررسی فقهی حقوقی واکنش علیه مجرم. چ دوم، تهران: سمت.
    15. ذاکرحسین، محمدهادی (1388). چشم‌انداز تعدد جرم از افق مبانی فقهی. ماهنامۀ دادرسی، (73)، 25-31.
    16. رایجیان اصلی، مهرداد (1382). تحلیلی بر مقررات تعدد جرم و دشواری‌های آن. فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوقی، (28). 16-27.
    17. رحیمی، مسعود (1390). تعدد و تکرار جرم در فقه و حقوق. فصلنامۀ اصلاح و تربیت، (111)، 3-4.
    18. زراعت، عباس (1392). تمایز حالت تعدد معنوی جرایم از عناوین مشابه. فصلنامۀ حقوق، 43(3)، 69-87.
    19. ساداتی، سیدمحمدمهدی (1396). تعدد جرم در حقوق ایران و آلمان. فصلنامۀ مطالعات حقوق تطبیقی، 8(1)، 203-226.
    20. ساداتی، سیدمحمدمهدی؛ صادقی، محمدهادی؛ فروغی، فضل‌الله (1396). جرم‌انگاری و کیفرگذاری تعدد حدود در فقه امامیه و قانون مجازات اسلامی 1392. فصلنامۀ فقه و حقوق اسلامی، 8(14)، 86-61.
    21. شمس ناتری، محمدابراهیم؛ کلانتری، حمیدرضا؛ زارع، ابراهیم؛ ریاضت، زینب (1398). قانون مجازات اسلامی در نظم حقوقی کنونی. ج 1، چ پنجم، تهران، میزان.
    22. شهیدثانی، زین‌الدین‌بن‌علی‌بن‌احمدعاملی (1410).‌ الروضة البهیة فی شرح اللمعة الدمشقیة، ج9، چ اول، قم، کتاب‌فروشی داوری.
    23. شیخ الاسلامی، عباس (1395). تعدد جرم نظریه‌ها و رویه‌ها. چ اول، تهران: میزان.
    24. صادقی، محمدهادی (1373). گرایش کیفری سیاست جنایی اسلام. رسالۀ دکتری حقوق کیفری و جرم‌شناسی. دانشگاه تربیت مدرس.
    25. طاهری‌نسب، سیدیزداله (1381). تعدد و تکرار جرم در حقوق جزا. چ اول، تهران: دانشور.
    26. طوسی، ابوجعفرمحمدبن‌حسن (1400).‌ النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی. چ دوم، بیروت، دارالکتاب‌العربی.
    27. علی‌آبادی، عبدالحسین (1392). حقوق جنائی. چ پنجم، تهران: فردوسی.
    28. فتحی، محمدجواد (1403). واکنش در برابر جرم مجازات و اقدام تأمینی. چ اول، تهران: میزان.
    29. فروغی، فضل‌الله؛ توانگر، زهرا (1396). تداخل دیه اطراف در دیه نفس. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 8(15)، 187-206.
    30. فروغی، فضل‌الله؛ توانگر، زهرا (1395). بررسی حکم تداخل دیۀ منافع در جنایت بر اعضا. فصلنامۀ مطالعات حقوقی، 8(20)، 183-213.
    31. فروغی، فضل‌الله؛ رحیمیان، رضا (1394). ارزیابی تعدد مادی جرایم تعزیری در قانون مجازات اسلامی مصوب 1392. فصلنامۀ مطالعات حقوقی، 7(4)، 171-203.
    32. فروغی، فضل‌الله؛ جودکی، بهزاد (1394). تعدد نتیجه در جرایم تعزیری بر اساس قانون مجازات اسلامی 1392. فصلنامۀ دیدگاه‌های حقوق قضایی، (70)، 103-126.
    33. قیاسی، جلال‌الدین؛ غالب‌زاده، عباس (1400). تعدد جرم در ارتکاب توأمان جرایم مزاحمت تلفنی، توهین و تهدید. مجلۀ حقوقی دادگستری، 87(124)، 181-202.
    34. قیاسی، جلال‌الدین؛ یاوری، احسان (1394). حکم جرایم مرتبط در جرایم تعزیری. پژوهشنامۀ حقوق کیفری، 6(2)، 155-179.
    35. گلدوزیان، ایرج (1401). بایسته‌های حقوق جزای عمومی. چ بیست‌وپنجم. تهران: میزان.
    36. محسنی، مرتضی (1401). حقوق جزای عمومی. چ ششم، تهران: گنج دانش.
    37. محقق داماد، سیدمصطفی (1402). قواعد فقه بخش جزائی. چ چهل‌وششم، تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
    38. محقق‌حلّی، نجم‌الدین‌جعفربن‌حسن (1418ق).‌ المختصر النافع فی فقه الإمامیة. ج1، چ ششم، قم: مؤسسة المطبوعات الدینیة.
    39. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین (1406ق). منهاج المؤمنین. ج2، چ اول، قم: کتابخانۀ آیة‌الله مرعشی نجفی (ره).
    40. مرعشی نجفی، سیدشهاب‌الدین.‌ السرقة علی ضوء القرآن و السنة. بی‌چا. قم: بی‌نا. بی‌تا
    41. مظفر، محمدرضا (1431ق). اصول الفقه. چ ششم، قم: دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعۀ مدرسین حوزۀ علمیۀ قم.
    42. مفید، محمدبن‌محمد (1413). المقنعة. چ اول،‌ قم،‌ کنگره جهانی هزارۀ شیخ مفید (ره).
    43. مکارم شیرازی، ناصر (1383). تعزیر و گسترۀ آن. چ اول، قم: مدرسۀ امام علی ابن ابی‌طالب (ع).
    44. منصورآبادی، عباس (1401 الف). حقوق جزای عمومی. ج 3، چ دوم، تهران: میزان.
    45. منصورآبادی، عباس (1401 ب). مختصر حقوق جزای عمومی. چ چهارم، تهران: میزان.
    46. موسوی خویی، سیدابوالقاسم (1410). تکملة المنهاج،‌ چ بیست‌وهشتم. قم: مدینة العلم.
    47. میرمحمدصادقی، حسین (1403). حقوق جزای عمومی 3 واکنش اجتماعی در برابر جرم. چ سوم، تهران: دادگستر.
    48. میرمحمدصادقی، حسین (1403). حقوق جزای اختصاصی 1 جرایم علیه اموال و مالکیت. چ شصت‌وچهارم، تهران: میزان.
    49. میلانی، علیرضا؛ مژدهی‌پور، ابوالفضل (1394). تعدد جرم. فصلنامۀ مطالعات علوم اجتماعی، 1(1)، 117-122.
    50. نورایی، یوسف؛ صادقی، محمدهادی (1393). بررسی فقهی حقوقی جنایات متعدد ناشی از یک ضربه. فصلنامۀ مطالعات اسلامی فقه و اصول، 46(96)، 185-198.
    51. نوربها، رضا؛ شیری، عباس (1401). زمینه حقوق جزای عمومی. چ سوم. تهران: میزان.
    52. واعظی، میرزامحمد؛ سلطانی، عباسعلی (1398). کاوشی در تعدد اعتباری (معنوی) جرم در فقه امامیه و حقوق ایران. فصلنامۀ فقه و اصول، 51(4)، 157-176.

    ب) آراء قضایی

    1. رأی وحدت رویۀ قضایی شمارۀ 830 مورخ 15/01/1402 دیوان عالی کشور.
    2. دادنامۀ شمارۀ

    ج) نظریه‌های ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه

    1. نظریۀ شمارۀ 5906/7 مورخ 04/08/1383 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    2. نظریۀ شمارۀ 10183/7 مورخ 10/12/1382 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    3. نظریۀ شمارۀ 4343/7 مورخ 17/05/1380 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    4. نظریۀ شمارۀ 1912/7 مورخ 02/04/1380 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    5. نظریۀ شمارۀ 998/7 مورخ 30/05/1375 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    6. نظریۀ شمارۀ 5691/7 مورخ 12/10/1373 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    7. نظریۀ شمارۀ 2014/7 مورخ 02/04/1372 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    8. نظریۀ شمارۀ 928/7 مورخ 14/04/1367 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.
    9. نظریۀ شمارۀ 711667 مورخ 03/04/1361 ادارۀ حقوقی قوۀ قضاییه.

     

مطالعات حقوق کیفری و جرم شناسی
دوره 55، شماره 1
خرداد 1404
صفحه 96-73

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار